© Rembrandt de Vlaeminck

De Brechtse Heide is een 1700ha groot beschermd landschap in het zuiden van de gemeente Brecht. Het strekt zich uit tot in de gemeentes Schilde, Malle en Zoersel . De bescherming dateert al van 1977 en werd ingesteld omwille van de bijzondere landschappelijke waarden. Wat je meteen opvalt, is de uitgestrektheid en weidsheid van het landschap. De kern van het landschap is een opvallend vlak en open landbouwgebied dat langs verschillende zijden omzoomd wordt door grote boscomplexen.

Tot in het begin van de vorige eeuw vond je in het centrale deel van het beschermd landschap nog een uitgestrekte heide. Arme zandgronden werden begraasd en de heide en strooisel laag werden regelmatig afgeplagd om in de potstallen te gebruiken. Dit systeem hield de heide eeuwenlang in stand. Met de komst van nieuwe landbouwtechnieken en door een toegenomen bebossing kwam de heide steeds meer in de verdrukking. De heide trok zich terug in de hoekjes en kantjes in het landschap. Vandaag vind je nog waardevolle relicten in de wegbermen, rond de vennen en in de boscomplexen. De meer dan 100 poelen, putten en vennen die in de heide lagen vind je vandaag nog terug in en tussen de akkers en graslanden en in de omliggende bossen.

Een opvallend element in het vlakke landschap van de Brechtse Heide is zeker de Cisterciënzerabdij Onze-Lieve-Vrouw van Nazareth, in de volksmond ook de Trappistinnenabdij genoemd. De sobere kerktoren van de abdij is een herkenningspunt in het landschap. In 1947 wordt er onder impuls van de abt van de Trappistenabdij van Westmalle gestart met de bouw van een cisterciënzerklooster op de Jan Bruynegatheide midden in de Brechtse Heide. Met de hulp van trappisten uit Westmalle wordt er 6ha bosgrond omgeploegd en 5000m³ grond verplaatst met wagonnetjes op rails. In 1950 trekken de stichteressen Brecht binnen. Het jaar erop wordt Nazareth tot autonome abdij verheven. De baan voor de abdij was de eerste die in de Brechtse Heide verhard werd. Dit gebeurde pas in 1952. De vele zandwegen zijn een typisch onderdeel van dit landschap.

Landschapsbeheerplan

In oktober 2009 keurde de Vlaamse overheid het landschapsbeheerplan voor de Brechtse Heide goed. Een landschapsbeheerplan is een praktische leidraad voor het beheer van een beschermd landschap. Het bevat een beschrijving van het beschermd landschap en een visie
voor het beheer. Het landschapsbeheerplan bevat een – door de lokale actoren gedragen en mee vorm gegeven - beheervisie, doelstellingen en beheermaatregelen voor het beheer van het beschermd landschap de komende 27 jaar.

De opmaak van het plan was een initiatief van de provincie Antwerpen. Beheerders, gebruikers, eigenaars en overheden van de Brechtse Heide verenigden zich in een beheercommissie en gaven mee invulling aan de beheervisie en de gewenste beheermaatregelen voor dit landschap.
Het landschapsbeheerplan biedt ook financiële ondersteuning via landschapspremies voor de lokale eigenaars en beheerders om op vrijwillige basis beheermaatregelen uit te voeren om de landschappelijke waarden te behouden of te verbeteren.

Het Regionaal Landschap zet zich samen met de beheercommissie in om het landschapsbeheerplan om te zetten in concrete projecten op het terrein. Zo heeft de gemeente Brecht al in 2009 initiatief genomen om enkele van de belangrijkste zandwegen in het gebied opnieuw op te maken. Ook in 2010 zetten ze dit initiatief verder. Samen met de beheercommissie worden nog verschillende andere initiatieven gepland.

Kooldries - Hoofsweer

Kooldries © Bart Vannieuwenhuyse

In het noordoosten van de Brechtse Heide is het landbouwlandschap meer gesloten. Daar benadrukken de houtkanten en bomenrijen de historische percelering. In de noordoostelijke tip ligt het natuurreservaat Kooldries-Hoofsweer. In het gebied merkte men in de 19de eeuw tijdens het graven van het kanaal Dessel -Schoten dikke kleilagen op in de ondergrond. Voor het exporteren van de klei was de ligging vlak naast het kanaal ideaal en zo ontstonden in de streek vele kleiputten en steenfabrieken. Tot in de jaren ’50 werd er nog klei ontgonnen. Toen de kleiputten na de kleiwinnning in verval raakten, vulden ze zich met regenwater en verbosten ze met wilgenstruwelen. Nu herbergt het gebied een verscheidenheid aan planten en dieren waaronder de zeldzame kamsalamander, een soort die in heel Europa beschermd is.

Vandaag is de 15 ha van de Kooldries in beheer bij Natuurpunt. De 30 ha grote Hoofsweer wordt beheerd door het Agentschap voor Natuur en Bos van de Vlaamse overheid. Samen wordt een verscheidenheid aan biotopen beheerd, van de wi lgenstruwelen langs de verschillende kleiputten tot het zomereiken-berkenbos, heischraal grasland en de heiderelicten. Het behoud van de kamsalamander staat centraal in dit unieke gebied.